Latince ekler

Öğeleri;

1)Substantif: Bir nesneyi tanımlayan unsur, isimdir.

  1. Nervus

1.1)Diminutif: Substantiflerin küçültülmüş hali, küçültme eki almış halidir.

  1. Saccus–>sacculus

2)Adjektif: Substantifleri betimleyen kelimelerdir; sıfat.

2.1)Komperatif, Süperlatif; Karşılaştırma manası içeren sıfatlardır.

  1. Longus(uzun)–> longior (Komparatif; daha uzun), longissimus (Süperlatif; en uzunu)

Latin Dili Ekleri;

Substantiflere eklenip anlam katarlar.

1)PREFİKSES

  • İçeriden dışarıya anlamı katan ek; ek-,  eks-, ex-
  1. Ektomi
  2. Ekspirasyon
  • Olmama, olumsuzluk, eksiklik belirten ek; a-, an-.
  1. Asepsi
  • Bozukluk, yanlışlık veya anormal durumu belirtmek için kullanılan ek; dis-, dys-.
  1. Dispne.
  • İçeri, içeriye anlamını kelimeye katan ek; in-.
  1. İnspirasyon.
  2. İnsomniya
  • Yineden, geri, tekrar eden anlamındaki ek; re-.
  1. Reflü
  • Latincede ad(ileri) kelimesinden türeyen ve -e doğru, -e kadar, Buraya, yakına, gibi yönelim eklerini ifade eden ek;; ad-.
  1. adnectō
  2. Addüksiyon
  • Ana Hint-Avrupa dilindeki *ne ‎(değil) kelimesinden türemiş ve kelimeye olumsuzluk katan ek;  ne-.
  1. nullus
  • Burdan,  burdan uzağa gibi yönelim eklerini ifade eden ek; ab-
    1. Abdüksiyon

2)İNFİKSES

Kelime köklerini bağlayarak, yeni kelimelerin oluşmasını sağlayan ek; -o-

3)SUFFİKSES

  • Durum bildiren (genellikle anormal durum bildiren)  ekler; -oz, -ose, -osis
  1. Nefroz
  2. Psikoz
  • Kelimenin kökünden, başka bir kelime oluşmasını sağlayan ekler; -i, -ie, -y
  1. Hepatopati
  2. Kardiyopati
  3. Anjiyokardiyopati
  4. Flebopati
  5. Dermopati
  • Aitlik, sahiplik bildiren, kelimenin kökünü etkileyen ekler;
    • Mask.: -acus, -arius, -ēus, -inus, -ine, -in, -alis, -aris, -ikus, -icus, -ical, -ic, -ikal, -ik, 
    • Fem.: -aca, -aria, -ea, -ica, -ina.
    • Nötr: -acum, -arum, -eum, -icum, -inum, -e.
  1. Dermal
  2. Kardiyal
  3. Nöral
  4. Ovaryal
  5. Adrenalin
  • Tümör, şişkinlik, yeni bir oluşum bildiren ek; -om
  1. Anjinom
  2. Miyom
  • Biçimine veya formuna yakınlığı belirten, benzerlikliği belirten ek; -oid, -id
  1. Karsinoid
  2. Adenoid
  3. Lenfoid
  • Fiilleri fillimsi yapan ek; –ter
  1. praeter
  • Bir kelimenin başında kullanıldılgında, içinde anlamı taşıyan latince ek; ἐν ‎(en), ἐνῐ́ ‎(ení), ἐνῑ́ ‎(enī́), εἰν ‎(ein), εἰνῐ́ ‎(einí). Bu ekin kökü Ana Hint-Avrupa dilinde h₁éndır. Eski ermenicede ի ‎(ive İngilizcedeki in edatı da bu kelimeden türemiştir.
  • Latincede ekten kelime veya sıfat oluşmasını sağlayan ek; -in, -en
  1. Toksin
  2. Ekstrauterin
  • Antik Yunancadaki ἐν ‎(en, “içeri, içinde”) kelimesinden türeyen ve içeri anlamındaki e; -em.
  1. Embriyo
  • Hastalıklı, anormal durumu belirtmek için kullanılan ek; -iyaz, -iasis
  1. Litiazis
  • Yunancadaki deín kelimesinden türeyen bağlamak anlamına gelen ek; –dez, -dese, -desis.
  1. Plörodez
  • Enstürman, damar, mekan veya kişiyi ifade eden isim eki; –brabula, bulumbrum
  1. Vertebra
  • Eklendiği isme, boyun küçük olması veya daha genç olması anlamlarını katan küçültme ekidir; -ulus, -olus
    Sayı Tekil Çoğul
    Hal / Cinsiyet Maskülen Feminen Nötr Maskülen Feminen Nötr
    nominatif -ulus -ula -ulum -ulī -ulae -ula
    genitif -ulī -ulae -ulī -ulōrum -ulārum -ulōrum
    datif -ulō -ulō -ulīs
    akusatif -ulum -ulam -ulum -ulōs -ulās -ula
    ablatif -ulō -ulā -ulō -ulīs
    vokatif -ule -ula -ulum -ulī -ulae -ula
    1. ‎Calculus
Sayı Tekil Çoğul
Hal / Cinsiyet Maskülen Feminen Nötr Maskülen Feminen Nötr
nominatif -olus -ola -olum -olī -olae -ola
genitif -olī -olae -olī -olōrum -olārum -olōrum
datif -olō -olō -olīs
akusatif -olum -olam -olum -olōs -olās -ola
ablatif -olō -olā -olō -olīs
vokatif -ole -ola -olum -olī -olae -ola
  1. malleolus 
  • Antik Yunancadaki -ία (-ía) ve -εια(-eia) eklerinden türemiş, genellikle sıfat kökenli kelimeleri isimleştiren ektir; -iya, -ia.
    1. İnsomniya
  • Sıfata eklendiğinde tezatlık belirten veya karşılaştırma anlamı katan ek; –teros.
  • Eylem veya eylem sonucunu ifade eden isim yapan ek; -tio, -atio, -ing-, -asyo, -asyon.
  • Eylem veya eylem sonucunu belirten ek; –at
    • assassinat (Suikast)
  • Latincede sonuna geldiği kelimeyi sıfat çeviren ek; -us
  • İsimlere gelen alet, gereç anlamını veren Latince ek -ula
  • Latincede sıfatlara 1. kademe karşılaştırma manası katan ek;
  • Sıfatlara 2. kademe karşılaştırma manası katan ek;
    • Mask: -issimus
    • Fem: -issia
    • Nötr: –issium
  • Latince’de isimlere gelen ön eklerle yeni bir kelime oluşmasını sağlan ek; -is
    1. Kaudalis
    2. Kraniyalis
  • …’le dolu olmak, dolgunluk anlamlarına gelen ek;
    • Mask: -lentus, -osus,
    • Fem: -lenta, -osa,
    • Nötr: -lentum, -osum.
  • Madde ve şekil benzerliğini ifade eden ek;
    • Mask: -eus, -formis, -(o)ideus.
    • Fem: -ea, -forme, -(o)idea.
    • Nötr:  -eum, -(o)ideum.
  • …’yı taşıyan, taşıyıcılık anlamı katan ek;
    • Mask: -fer(us)
    • Fem: -fera,
    • Nötr: -ferum.
  • Bir varlığın veya bir niteliğe sahipliği, bir olayın sonucunu, benzerliğini ifade eden isimleri sıfat yapan ek;
  • Yeteneği, olasılığı, yapabilmeyi ifade eden ekler;
    • Mask: -ivus, -orius, -bilis,
    • Fem: -iva, oria, 
    • Nötr: -ivum, -orium, -bile.

3)İNFİKSES

Eklendiği fiilde eylemi pekiştiren ektir; b, m, p harflerinden önce gelirse -m- olur; -n-

  1. iugō  + -n-iungō 
  2. coniugō  + -n-coniungō 

 

Kaynak: http://www.redfield.nsw.edu.au/old-books_600x.jpg

Nomina Anatomica

  • Latince bir kelimede “i” harfi iki ünlünün arasında veya ünlüden önce ise “J” diye okunur.

ieiunum—> jejunum

  • qu > kw
    1. aqua =akwa
  • ph > f
    1. pharynx= farenks
  • v > w
    • valva = walwa
  • c harfi;
    • ünsüzlerden önce veya a, o, u, harflerinden önce geliyorsa = “k”,
    • e, i, y, ae ve oe’den önce geliyorsa = “z”
    • ch şeklinde bulunuyorsa ayrılamaz.

Köken

Tıbbi kelimelerinin bir çoğunun kökeni Hipokratın (M.ö 460-377) yazmış olduğu Corpus Hiipocraticum adlı eserine kadar takip edilebilmiştir.

Kaynak: https://openi.nlm.nih.gov/imgs/512/236/2654856/PMC2654856_1748-7161-4-6-10.png

Ardından gelen diğer önemli bilgin ise;

  1. Galen (M.S. 129-200, bergama)
  2. Celsus
  3. Yaşlı Plinius (d. 23, Como – ö. 24 Ağustos 79, Stabiae)
  4. İbn-i Sina (d. 980 Afşana Köyü, Buhara – ö. 21 Haziran 1037 Hamedan); Kendinden önceki alimlerin Yunanca eserlerini çevirerek günümüzde kullandığımız kelimelerin kökenini oluşturmuştur.
  • İslamın altın zamanında çevrilmiş bir çok eser, 11. yüzyılda ispanyanın Salerno, toledo, cordoba’da açılan okullarla Avrupa dillerine geri çevrilerek tıbbın anlaşılmasını ve gelişmesini sağladı. Bir çok kelime doğu dillerinden tekrar Latinceye çevrilerek Avrupa’da yayılması sağlandı.

Andreas Vesal (MS 1514/1515-1564); Arabça kökenli anatomik yapıları Latinceye çevirmiştir.

Facebook Yorumları

Bir Cevap Yazın